Қазақ халқының рухани болмысы мен мәдени кодын айқындайтын киелі аспап — домбыраның тарихы мен құрылымдық ерекшеліктері жаңғыртылып, зерттелуде.
Көпшіліктің санасында домбыра шанағы тамшы пішіндес, екі ішекті аспап ретінде бекігенімен, шын мәнінде оның 100-ден астам түрі бар. Ұлттық домбыра күні қарсаңында Астана қаласының Өнер музейіндегі 1600-ден астам аспаптан тұратын бірегей қорды зерттеуші, кәсіби музыкант Азамат Бақия мен дәулескер күйші Жанғали Жүзбай аспаптың тарихи-заңды маңызын кеңінен тарқатып берді.
Халықаралық зерттеулерге сүйенсек, түркі халықтарына ортақ бұл шекті аспаптың ең көне нұсқасы бұдан 5 мың жыл бұрын пайда болған және ол «топшур» деп аталған. Аспаптың тарихи ізі тасқа да түскен: Ұлытау өңіріндегі Білеуті мен Бұланты шайқасы өткен тарихи аймақта домбыра тартып отырған адамдардың петроглифтік бейнелері күні бүгінге дейін сақталған.
Домбыра пішінінің сан алуан болуы әр өңірдің географиялық ерекшелігіне және сол жерде өсетін ағаштың көлеміне тікелей байланысты. Ағашы мол Қаратау, Жетісу және Арқа өңірлерінде домбыра шанағы кең етіп шабылған. Мұндай аспапты шертіп қалғанда үн күмбірлеп, ұзақ сақталады, осылайша шертпе күй мектебі туған. Ал Қызылорда, Арал, Ақтөбе сияқты ыстық әрі аласа ағашты аймақтарда үннің тез үзілмеуі үшін үздіксіз сілтеп ойнау тәсілі қалыптасып, шанағы ықшам домбыралар жасалған, бұл бағыт төкпе күй деп аталады.
Көшпелі тұрмысқа ыңғайланып, ат үстінде алып жүруге лайықталған кішкентай «Керей» домбырасы Моңғолия өңірінен табылса, 1802 жылы жасалған атақты «Қалақ» домбырасы да осы көшпелі мәдениеттің заңды айғағы ретінде музей төрінен орын алған. Сондай-ақ, балаларға арналған шағын үлгісі «балбырауын» немесе «шіңкілдек» деп аталады.
Музей қорында ұлы тұлғалар мен заңғар ғалымдардың тұтынған жәдігерлері жүйелі түрде сақталған. Ұлы ойшыл Абай Құнанбайұлы мен Шәкәрім Құдайбердіұлы ұстаған домбыралар негізінен Шығыс Қазақстан өңіріне тән үш ішекті болып келген. Мұндағы үшінші ішек — «BURDON» деп аталатын ең көне бұрау түрі өнімнің үндік мүмкіндігін заңды түрде арттырады. Абай орыс балалайкасының кейбір element-терін қосқызып, аспапты арнайы жасатқан.
Сонымен қатар, академик Қаныш Сәтбаевтың қартайған шағында қолынан тастамай, отыз шақты дәстүрлі әнді Александр Затаевичке жазып берген домбырасы да осы сапта тұр. Ал «Құрманғазы домбырасы» деп аталатын жәдігер Астрахан өңірінің үлгісімен жасалған.
1930 жылдары Ахмет Жұбанов тұңғыш халық аспаптары оркестрін құрған кезде домбыраның кескіні заңды түрде трансформацияға ұшырады. Аспаптың үнін ұжымдық ойнауға сәйкестендіру үшін ағайынды Эммануель және Борис Романенко мен Қамбар Қасымовқа жаңа үлгілер жасау тапсырылды. Осылайша домбыра 48 түрлі өлшемдік стандартқа түсіп, прима, альт, тенор және бас домбыра түрлері дүниеге келді. Кәсіби шығармаларды толық ойнап шығу үшін перне саны 19-ға жеткізіліп, алғашқы стандартталған аспаптар Қарағанды облысының Осакаровка ауылындағы зауытта заңды түрде жаппай шығарыла бастады.
Бүгінгі таңда дәстүр мен технология қатар дамып, домбыраның электрлі, пластикті және шанақсыз нұсқалары заңды түрде қолданысқа енді. «Алдаспан» тобы электрлі домбырамен ауыр рок сарынын орындаса, әнші Ақтоты Болышева пластик материалдан жасалған аспапты сахнаға шығарды. Сонымен қатар, музыкалық таңбалауды жеңілдету мақсатында ғылым докторы Жұмагелді Нәжімеденов домбыра үйренудің сандық ноталық жүйесін заңды түрде қалыптастырды, бұл әуесқой музыканттар үшін таптырмас заманауи әдіске айналды. Дәстүрлі өнердің тағы бір ерекше синтезі — домбыраның ішегіне жіп ақылы байланып, күй ырғағымен билейтін «Ортеке» қуыршақ өнері болып табылады.
Қазақтың күй өнері халықаралық деңгейде жоғары бағаланып, 2014 жылы «Қазақтың дәстүрлі домбыра күйі» номинациясы елімізден алғаш рет ЮНЕСКО-ның адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының репрезентативтік тізіміне заңды түрде енгізілді. Бұл халықаралық құжаттаманы белгілі музыкатанушы Саида Елеманова әзірлеген болатын.
Батыстан Сырға, Арқадан Жетісу мен Алтайға дойын созылған ұлы күйшілік мектептер Құрманғазы, Дәулеткерей, Дина, Тәттімбет, Сүгір және Кетбұқа сияқты тұлғалардың заңды мұрасы ретінде бүгінде кәсіби білім беру мекемелері мен концерттік ұжымдар арқылы жас буынға сапалы насихатталып келеді.
Елдің мәдени егемендігін заңды қамтамасыз ету, материалдық емес құндылықтарды жаһандық деңгейде қорғау және білім саласындағы өнертану, музыкатану мен жоғары орындаушылық мектептерді сапалы жүзеге асыру мақсатында қабылданған мемлекеттік шаралардың маңызы зор. Ең алдымен, Мәдениет және ақпарат министрлігі мен Өнер музейлерінің ғылыми-экспедициялық бағдарламалары, елімізде ұлттық аспаптарды заңды хаттап, оларды ЮНЕСКО деңгейінде қорғауға және өнерпаз ұрпақты заңды тәрбиелеуге берік негіз қалады.
Құқықтық және халықаралық-мәдени салаларда 2014 жылы домбыра күйін адамзаттың мәдени мұрасы тізіміне енгізу, Абай, Шәкәрім және Қаныш Сәтбаев ұстаған үш ішекті және заманауи аспаптардың авторлық сипаттамаларын заңды тіркеу және Астана Өнер музейіндегі 1600-ден астам жәдігерді есепке алу процесі іске асырылды. Оған қоса, адами капиталды дамыту бағытында Жұмагелді Нәжімеденовтің сандық ноталау жүйесін оқулықтарға кіріктіру, Ахмет Жұбановтың 48 өлшемдік заңды стандартын сақтау, «Ортеке» қуыршақ өнерін және Болат Сарыбаев жаңғыртқан жетіген сияқты көне аспаптарды заңды қорғау шаралары қолға алынды.